Η εμφάνιση της ανακλαστικής διαλεκτικής ανθρώπινου και ιερού, και των ματωμένων θραυσμάτων της, είναι αυτή που αποκαλύπτει την αλήθεια της (αλλοτινής) χαράς και της (τωρινής) φρίκης. Επομένως, όταν ο θρησκευτικός χρόνος ως Γέννηση του Χριστού συναντά παραδειγματικά τα Χριστούγεννα του 1943 (: Κατοχή) και τα Χριστούγεννα του 1948 (: Εμφύλιος), τον πραγματικό χρόνο, η μνήμη-επιθυμία της εορτής και η πραγματικότητα της ζωής έρχονται σε ρήξη. Θα πρέπει να λειτουργήσει η ανακλαστική διαλεκτική, ως ανακλαστική διαλεκτική γης — ουρανού, ανθρώπινου και ιερού, για να ανασυρθεί από τη λήθη η άλλη πλευρά του θρησκευτικού χρόνου: η Προδοσία, η Σταύρωση και τα Πάθη του Χριστού. Έτσι, αυτός ο χρόνος θα αποτελέσει ξανά, χάρη σε εκείνη την όψη της ανακλαστικής διαλεκτικής ουρανού — γης που ονομάσαμε ανακλαστική διαλεκτική ανθρώπινου και ιερού, και των ματωμένων θραυσμάτων της, τη θρησκευτική α-λήθεια για την ανθρώπινη πραγματικότητα του 1943 και του 1948.